storm_desert
02-04-2005, 11:21 AM
Ca Huế bây chừ...
Tới Huế mà chưa xuống thuyền nghe ca Huế coi như chưa biết đất cố đô. Vì thế, du khách dù bận đến đâu cũng cố dành thời gian thưởng thức thú chơi tao nhã và độc đáo này. Nhưng trong thời buổi "kinh tế thị trường", ca Huế trên sông Hương đang bị "thương mại hóa".
Nguyệt Anh
Tân cổ giao duyên
Theo lệ cũ, một đêm ca Huế bao giờ cũng được mở màn rộn rã với bản hoà tấu Đăng đàn cung chào khách, sau đó mới đi vào chính thức với các bản Lưu Thủy, Kim Tiền, Xuân Phong, Long Hổ... mang tiết tấu vui tươi, mạnh mẽ đặc trưng của điệu Bắc. Tiếp đó là các bài bản mang âm hưởng trang trọng, uy nghi như Long Ngâm, Tứ Đại Cảnh... Chỉ khi đêm về khuya, bốn bề tĩnh mịch, gió mát, trăng thanh, các bản mang điệu Nam: Nam Ai, Nam Bình, Cổ Bản, Tương tư khúc... mới ngân lên da diết, tuy man mác buồn nhưng thật trữ tình, sâu lắng, gieo vào lòng du khách một cảm giác thật khó quên, rất Huế, rất thơ. Đáng tiếc muốn nghe một màn ca Huế đúng điệu như vậy bây giờ thật không dễ, cho dù sông Hương đêm nào cũng tấp nập vài chục thuyền đỏ đèn sênh phách. Ca Huế đã bị biến tấu nhiều.
Một đêm ca Huế được "xé lẻ" thành hai ca, mỗi ca kéo dài 90 phút. Trong 90 phút ấy lại mất tới 30 phút cho du khách thả đèn, ngắm sông và ca sĩ "tiếp thị" băng đĩa với lời giới thiệu "Chương trình mấy chục phút không nói hết được cái hay của ca Huế, mời quý khách mua băng, đĩa để thưởng thức trọn vẹn". Vậy mà trong "mấy chục phút" ngắn ngủi còn lại, du khách chỉ được thưởng thức một chương trình ca nhạc đơn thuần chứ không phải ca Huế chính hiệu. Màn chào khách Đăng đàn cung khi có khi không, các bài bản điệu Bắc chỉ được hát lấy lệ một hai khúc như Kim Tiền, Lưu Thủy... Sau khi điểm thêm một vài điệu Long Ngâm, Tứ Đại Cảnh, Nam Ai, Nam Bình, Mười thương, ca sĩ thản nhiên đổi ngay qua tân nhạc với một số ca khúc phổ biến như Mưa trên phố Huế, Thương về Cố đô, Huế thương, Đây thôn Vĩ Dạ và áp chót là các bài dân ca rộn rã với các điệu Lý Ngựa ô, Hò giã gạo và kết thúc bằng màn hát đối đáp vui vẻ "chàng mà đoán được thiếp thời xin theo".
Như vậy đêm ca Huế hiện nay được diễn ra khác hẳn với cấu trúc nghiêm ngặt của một đêm ca Huế truyền thống, đúng nghĩa.
Gìn giữ truyền thống
Tình trạng biến chuyển ấy lại bắt nguồn từ mục đích tốt đẹp, ca Huế được "phổ cập hóa" nhằm đáp ứng nhu cầu của hàng trăm du khách mỗi đêm. Phần lớn du khách đi nghe ca Huế như đi thưởng thức "đặc sản địa phương" nên không phải ai cũng thích nghe và nghe được nhạc cổ truyền. "Vì thế, phải lồng thêm tân nhạc cho... dễ nghe" - một nhạc công giải thích. Chính bởi suy nghĩ này mà vô hình chung ca Huế cổ truyền đã thay đổi khôn lường.
Tuy nhiên, đó chưa phải lý do duy nhất. Hiện nay, trên sông Hương có khoảng một trăm chiếc thuyền phục vụ biểu diễn ca Huế hàng đêm, mỗi tối một thuyền phục vụ hai ca. Nếu một đêm cả 100 chiếc thuyền cùng có khách (cho cả hai ca) thì cần tới 150 - 200 lượt phục vụ. Mỗi lượt là một nhóm bao gồm 2-3 nhạc công, 4-5 ca sĩ, như vậy số nhạc công, ca sĩ cần có cũng phải suýt soát con số hàng ngàn. Tuy nhiên, số ca sĩ, nhạc công được sở VHTT Huế cấp giấy phép biểu diễn chính thức mới chỉ hơn 200 người, phần lớn thuộc 5 đoàn nghệ thuật là Ca kịch Huế, Múa hát truyền thống, Ca múa Cung đình, CLB Nhà văn hóa Huế, CLB ca Huế.
Vào những mùa cao điểm, lễ hội, các nghệ sĩ không chuyên thỏa sức "hành nghề". Đa phần họ chỉ sơ qua một khóa đào tạo ngắn hạn chừng 1-2 tháng, đủ để thuộc lời, thuộc nhạc một số bài cơ bản, phổ thông rồi đàng hoàng xuống thuyền. Học cấp tốc như vậy nên không thể tuần tự theo kiểu cổ truyền với các cung bậc: Hò, xừ, xàng, xê, cống mà thay bằng lối ký âm phương tây: đô, rê, mi, son, fa. Kết quả cho ra lò các "ca sĩ một bài" (chỉ hát được một vài bài) hay ca sĩ hát ca Huế một cách vô hồn, vô cảm, sai làn điệu. Cũng vì những ca sĩ "mỳ ăn liền" không thể hát được các bài bản khó, đòi hỏi luyện tập công phu nên đành pha tân nhạc, dân ca thậm chí cả ngâm thơ vào cho kín chương trình. Hậu quả là du khách có cái nhìn "mới mẻ" về ca Huế. Lại nữa, ca sĩ vừa hát, vừa chạy sô, vừa bán băng đĩa lại vừa rúc rích cười nói trong khi chờ tới lượt đã gây thêm ấn tượng không đẹp về ca Huế.
Vừa qua, Nhã nhạc đã được công nhận là di sản phi vật thể thế giới, đưa vào diện quy hoạch, bảo tồn nhưng đáng tiếc "chị em" đồng hương là ca Huế vẫn chưa được gìn giữ và phát huy đúng mức. Đây cũng là hậu quả của việc chạy theo du lịch mà không có kế hoạch đào tạo, kiểm soát tương ứng. Nếu Sở VHTT Huế không kịp thời "xốc" lại loại hình nghệ thuật này thì sẽ có lúc chính du khách sẽ quay lưng lại với ca Huế.
Tới Huế mà chưa xuống thuyền nghe ca Huế coi như chưa biết đất cố đô. Vì thế, du khách dù bận đến đâu cũng cố dành thời gian thưởng thức thú chơi tao nhã và độc đáo này. Nhưng trong thời buổi "kinh tế thị trường", ca Huế trên sông Hương đang bị "thương mại hóa".
Nguyệt Anh
Tân cổ giao duyên
Theo lệ cũ, một đêm ca Huế bao giờ cũng được mở màn rộn rã với bản hoà tấu Đăng đàn cung chào khách, sau đó mới đi vào chính thức với các bản Lưu Thủy, Kim Tiền, Xuân Phong, Long Hổ... mang tiết tấu vui tươi, mạnh mẽ đặc trưng của điệu Bắc. Tiếp đó là các bài bản mang âm hưởng trang trọng, uy nghi như Long Ngâm, Tứ Đại Cảnh... Chỉ khi đêm về khuya, bốn bề tĩnh mịch, gió mát, trăng thanh, các bản mang điệu Nam: Nam Ai, Nam Bình, Cổ Bản, Tương tư khúc... mới ngân lên da diết, tuy man mác buồn nhưng thật trữ tình, sâu lắng, gieo vào lòng du khách một cảm giác thật khó quên, rất Huế, rất thơ. Đáng tiếc muốn nghe một màn ca Huế đúng điệu như vậy bây giờ thật không dễ, cho dù sông Hương đêm nào cũng tấp nập vài chục thuyền đỏ đèn sênh phách. Ca Huế đã bị biến tấu nhiều.
Một đêm ca Huế được "xé lẻ" thành hai ca, mỗi ca kéo dài 90 phút. Trong 90 phút ấy lại mất tới 30 phút cho du khách thả đèn, ngắm sông và ca sĩ "tiếp thị" băng đĩa với lời giới thiệu "Chương trình mấy chục phút không nói hết được cái hay của ca Huế, mời quý khách mua băng, đĩa để thưởng thức trọn vẹn". Vậy mà trong "mấy chục phút" ngắn ngủi còn lại, du khách chỉ được thưởng thức một chương trình ca nhạc đơn thuần chứ không phải ca Huế chính hiệu. Màn chào khách Đăng đàn cung khi có khi không, các bài bản điệu Bắc chỉ được hát lấy lệ một hai khúc như Kim Tiền, Lưu Thủy... Sau khi điểm thêm một vài điệu Long Ngâm, Tứ Đại Cảnh, Nam Ai, Nam Bình, Mười thương, ca sĩ thản nhiên đổi ngay qua tân nhạc với một số ca khúc phổ biến như Mưa trên phố Huế, Thương về Cố đô, Huế thương, Đây thôn Vĩ Dạ và áp chót là các bài dân ca rộn rã với các điệu Lý Ngựa ô, Hò giã gạo và kết thúc bằng màn hát đối đáp vui vẻ "chàng mà đoán được thiếp thời xin theo".
Như vậy đêm ca Huế hiện nay được diễn ra khác hẳn với cấu trúc nghiêm ngặt của một đêm ca Huế truyền thống, đúng nghĩa.
Gìn giữ truyền thống
Tình trạng biến chuyển ấy lại bắt nguồn từ mục đích tốt đẹp, ca Huế được "phổ cập hóa" nhằm đáp ứng nhu cầu của hàng trăm du khách mỗi đêm. Phần lớn du khách đi nghe ca Huế như đi thưởng thức "đặc sản địa phương" nên không phải ai cũng thích nghe và nghe được nhạc cổ truyền. "Vì thế, phải lồng thêm tân nhạc cho... dễ nghe" - một nhạc công giải thích. Chính bởi suy nghĩ này mà vô hình chung ca Huế cổ truyền đã thay đổi khôn lường.
Tuy nhiên, đó chưa phải lý do duy nhất. Hiện nay, trên sông Hương có khoảng một trăm chiếc thuyền phục vụ biểu diễn ca Huế hàng đêm, mỗi tối một thuyền phục vụ hai ca. Nếu một đêm cả 100 chiếc thuyền cùng có khách (cho cả hai ca) thì cần tới 150 - 200 lượt phục vụ. Mỗi lượt là một nhóm bao gồm 2-3 nhạc công, 4-5 ca sĩ, như vậy số nhạc công, ca sĩ cần có cũng phải suýt soát con số hàng ngàn. Tuy nhiên, số ca sĩ, nhạc công được sở VHTT Huế cấp giấy phép biểu diễn chính thức mới chỉ hơn 200 người, phần lớn thuộc 5 đoàn nghệ thuật là Ca kịch Huế, Múa hát truyền thống, Ca múa Cung đình, CLB Nhà văn hóa Huế, CLB ca Huế.
Vào những mùa cao điểm, lễ hội, các nghệ sĩ không chuyên thỏa sức "hành nghề". Đa phần họ chỉ sơ qua một khóa đào tạo ngắn hạn chừng 1-2 tháng, đủ để thuộc lời, thuộc nhạc một số bài cơ bản, phổ thông rồi đàng hoàng xuống thuyền. Học cấp tốc như vậy nên không thể tuần tự theo kiểu cổ truyền với các cung bậc: Hò, xừ, xàng, xê, cống mà thay bằng lối ký âm phương tây: đô, rê, mi, son, fa. Kết quả cho ra lò các "ca sĩ một bài" (chỉ hát được một vài bài) hay ca sĩ hát ca Huế một cách vô hồn, vô cảm, sai làn điệu. Cũng vì những ca sĩ "mỳ ăn liền" không thể hát được các bài bản khó, đòi hỏi luyện tập công phu nên đành pha tân nhạc, dân ca thậm chí cả ngâm thơ vào cho kín chương trình. Hậu quả là du khách có cái nhìn "mới mẻ" về ca Huế. Lại nữa, ca sĩ vừa hát, vừa chạy sô, vừa bán băng đĩa lại vừa rúc rích cười nói trong khi chờ tới lượt đã gây thêm ấn tượng không đẹp về ca Huế.
Vừa qua, Nhã nhạc đã được công nhận là di sản phi vật thể thế giới, đưa vào diện quy hoạch, bảo tồn nhưng đáng tiếc "chị em" đồng hương là ca Huế vẫn chưa được gìn giữ và phát huy đúng mức. Đây cũng là hậu quả của việc chạy theo du lịch mà không có kế hoạch đào tạo, kiểm soát tương ứng. Nếu Sở VHTT Huế không kịp thời "xốc" lại loại hình nghệ thuật này thì sẽ có lúc chính du khách sẽ quay lưng lại với ca Huế.